شنبه ۲۳ شهريور ۱۳۹۸ ساعت ۱۴:۰۷

یاداشت دکتر کامران رحمتی الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی و گفتمان­سازی نخبگان

Share/Save/Bookmark
کامران رحمتی شادباد، سرپرست گروه پایش سلامت سازه ها، سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران نوشت:
کد مطلب: 58600
 
به گزارش اطلاعات روز#یاداشت دکتر کامران رحمتی الگوی پیشرفت اسلامی-ایرانی و گفتمان­سازی نخبگان
کامران رحمتی شادباد، سرپرست گروه پایش سلامت سازه ها، سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران
 
دیباچه:
«توسعه» به مثابه یک هدف استراتژیک در دستور کار اغلب دولت­ها قرار گرفته است، امّا به دلیل تفاوت­های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع، همه آن­ها به یک حد از مواهب توسعه برخوردار نبوده­اند، بطوریکه از این منظر کشورها را به دو گروه «توسعه یافته» و «در حال توسعه» تقسیم­بندی می­کنند.
استقرار در جایگاه نخست اقتصادی، علمی و فناوری در منطقه به عنوان یک هدف ملّی در سند چشم انداز 20ساله نظام جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید است. این در حالیست که هنوز الگوی بومی متناسب با مقتضیات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی کشور برای توسعه طراحی نشده است. لذا در ارتباط با موضوع الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی مسأله اساسی این است که این الگو باید از چه ویژگی هایی برخوردار باشد و اساساً توسعه موردنظر دارای چه اصول، ابعاد و اهدافی است؟ همچنین نقش نخبگان جامعه در ایجاد گفتمان الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت چیست؟
 
شاخص های توسعه:
براساس تعریف سازمان ملل متحد، توسعه فرآيندي که کوشش مردم و دولت را براي بهبود اوضاع اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي هر منطقه متحد ساخته، آن­ها را بطور کامل براي مشارکت در پيشرفت ملّي توانا مي­سازد. باتوجه به مفاهیم جدید توسعه مبنی بر قدرت انتخاب آزادانه انسان­ها و نیز اهداف توسعه هزاره سوم، شاخص­های توسعه یافتگی عبارتند از:
1- شاخص­های اقتصادی
2- شاخص­های اجتماعی و فرهنگی
3- شاخص­های حقوق انسانی و آزادی­های مدنی
4- شاخص­های پایداری محیطی
آمارتیاسن-اقتصاددان هندی و برنده جایزه نوبل 1998- یکی از پیشگامان نظریه­پردازی نسل سوم توسعه، انسان را محور توسعه دانسته، از این رو به بُعد فرهنگ در کنار ابعاد دیگر توسعه تأکید می­ورزد. فرهنگ از دیدگاه رهبران نظام جمهوری اسلامی ایران دارای مفهومی گسترده می باشد. بطوریکه نه تنها بعد فرهنگی در کنار سایر ابعاد توسعه ظاهر می­شود، بلکه به مثابه زیرساخت توسعه در رشد سایر ابعاد آن اثربخش خواهد بود. از منظر بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، بزرگ­ترین تحول جامعه، تحول فرهنگی است. «راه اصلاح یک مملکت، فرهنگ آن مملکت است. اصلاح باید از فرهنگ شروع شود.» (امام خمینی،1361)
در مدیریت اسلامی محور توسعه معنویت انسان است در این دیدگاه دنیا، تولید، ثروت و قدرت به عنوان ابزار و وسیله است تا انسان را به سعادت و کمال برساند. بسیاری از متفکران سیاسی جهان در عهد باستان و در عهد جدید، حکمت و معرفت را جزیی جدایی ناپذیر از حاکمیت مطلوب دانسته، و نخبگان سیاسی را به علم آموزی، کسب دانش تخصصی و توسعه دانایی محور سوق می دهند. در این بین برخی از علمای اسلامی معتقدند شاخص حکمت در مدیریت اسلامی که مولود تزکیه و تعلیم می باشد (یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه) با عقلانیت سیاسی در مردم سالاری دینی سازگار است. در این بین تقوای سیاسی که خود حاصل علم و ایمان است یکی از شاخص های صلاحیت سیاسی مدیران محسوب می گردد. در جامعه ای با این شاخص ها، چرخ گفتمان پیشرفت به حرکت در خواهد آمد و حلقه وصل توسعه یافتگی تکمیل می گردد.
 
الگوی مطلوب پیشرفت اسلامی-ایرانی:
الگو عبارت از یک مجموعه قواعد، دکترین، سرمشق ها، راهبردهای کلی، نمونه‌ها، مدل‌ها، رویه‌ها و تمامی مواردی شبیه این که پیش نیاز انجام فعالیتهای جزیی و کلی و برای کارهایی است که قرار است، با برنامه‌ریزی و در مسیر درست و بهینه حرکت نماید و بخواهد به اهداف پیش‌بینی شده دست پیدا کند. «الگو یک وسیله و معیار و میزانی است برای این که آن کاری که انسان می‌خواهد انجام دهد، با آن الگو تطبیق داده شود». (مقام معظم رهبری،1391)
 
ویژگی های الگوی مطلوب پیشرفت اسلامی-ایرانی:
1- الگویی می تواند نقشه راه جمهوری اسلامی قرار گیرد که بر اساس جهان بینی اسلامی برای رشد و تعالی انسان طراحی شده باشد.
۲- اگر بپذیریم دنیا مزرعه آخرت است، پس الگویی که به عرصه معنویت در زندگی انسان نگاه ویژه دارد و معنویت را پایه اصلی پیشرفت می‌داند، می تواند الگوی مطلوب باشد.
۳- در طراحی الگوی پیشرفت مطلوب باید شرایط جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی و بومی سرزمینی را که قرار است در آن پیاده شود، در نظر داشت.
۴- الگوی مطلوب پیشرفت در نظام جمهوری اسلامی، الگویی است که بر اساس آرمان­های انقلاب اسلامی که در شعار مردم در روزهای آغازین انقلاب تحت عنوان " استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی(برپایی حکومت دینی)" بیان می شد، طراحی شده باشد.
۵- از ویژگی ها و شاخصه های مهم الگوی مطلوب از منظر اسلام، توجه خاص به عدالت اجتماعی است.
۶- الگوی مطلوب پیشرفت باید اجماع نخبگان را داشته باشد، یعنی در طراحی آن نخبگان دانشگاه و حوزه و دستگاه‌های اجرایی حضور داشته باشند، تا مورد پذیرش سلایق مختلف جامعه قرار گیرد.
 
الزامات طراحی الگوی پیشرفت اسلامی ـ ایرانی:
۱- تأکید بر انسان‌شناسی و مبانی جهان‌بینی اسلام
هر مسلک بر نوعی اعتقاد و بینش و ارزیابی درباره هستی و بر یک نوع تفسیر و تحلیل از جهان مبتنی است. جهان‌بینی اسلامی، جهان‌بینی توحیدی است، بدین معنی که جهان از یک مشیت حکیمانه پدید آمده است و نظام هستی براساس خیر و رحمت و رسانیدن موجودات به کمالات شایسته آنها استوار است. با این شناخت از جهان و انسان است که برنامه‌ریزی برای زندگی انسان جهت­گیری درستی متناسب با واقعیت انسان به خود می‌گیرد.
۲- داشتن تصویر کلان و دقیق وضع موجود و علل توسعه نیافتگی گذشته
برای برنامه‌ریزی به سوی کمال و تعالی جامعه، ضرورت دارد، قبل از آینده‌نگری، تحلیل درستی از وضع موجود داشته باشیم و این امر مستلزم شناسایی مسایل و مشکلات و از جمله قابلیت‌ها و توان‌ها از یک سو و از سوی دیگر شناخت لازم از محدودیت‌ها و تنگناها و بالاخره کشف و شناسایی مزیت‌های نسبی ملی و منطقه‌ای است.
3- تعریف دقیق موضوع و تفاهم عمومی روی آن
در بحث توسعه و برنامه­ریزی برای پیشرفت باید محققان و مجریان برنامه‌ریزی توسعه و مردم به یک تعریف و نقطه مشترک برسند، زیرا فرآیند توسعه جریانی دو سویه است و نیازمند مشارکت دو قطب جریان توسعه یعنی کارگزاران توسعه و مردم می­باشد که این خود باعث می‌شود محوری ملموس برای وحدت ملی بوجود آید. نتیجه بوجود آمدن وحدت و انسجام ملی برای طراحی الگو، ایجاد عزم ملی در جامعه را در پی دارد و باعث می‌شود، آحاد ملت با جدیت تمام برای پیشرفت کشور حرکت کنند.
4- اصلاح و ارتقای نظام های مدیریتی:
ساختار مدیریتی کشور نباید به گونه ای باشد که بر خلاف مبانی این الگو جلوه کند.
5- عزم راسخ و دوری از عافیت طلبی
در طول تاریخ هیچ ملتی دست به پیشرفت و توسعه پیدا نکرده مگر با همت و تلاش مستمر و دوری از عافیت طلبی که می تواند کشور ما را به مطلوب خود تحقق بخشد.
 
«گفتمان‌سازی» شرط اصلی تحقق الگوی اسلامیایرانی پیشرفت:
گفتمان، حاوی مجموعه‎ای از نظریات، جریان‎سازی فرهنگی و سیاسی‎، رفتار فردی و اجتماعی است که در یک فضای گفت و شنود اجتماعی جریان می‎یابد و بر همه‎‎ شئون فردی و اجتماعی سلطه پیدا می‎‎کند. به بیان دیگر گفتمان بر نحوه­اي كه ايده­ها بصورت رويه يا عمل در می آيند و براي تنظيم رفتار و عملكرد ديگران به كار گرفته مي شوند، تأثير مي­گذارد. «آرمان­های انقلاب اسلامی و اهداف کلان جمهوری اسلامی تنها از راه تبدیل شدن به «گفتمان» محقق می شوند.» (مقام معظم رهبری، 1391)
 
پیش­نیازهای گفتمان الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت:
1- در نظر گرفتن نیازهای اساسی جامعه
گفتمان‌ها باید در جهت فراهم‌سازی پاسخ به نیازهای اساسی جامعه باشد. در غیر این صورت گفتمان‌ها به سنتی گرایش پیدا می‌کنند که نیاز محور نمی باشند و لذا نمی‌توان انتظار داشت که جامعه نیز به چنین گفتمان‌هایی توجه کند.
2- توجه به مطالعات انسان شناسی
در فرآیند گفتمان سازی باید به این نکته توجه کرد که الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت شامل مواردی از قبیل انسان شناسی، جامعه شناسی و هستی­شناسی می­باشد که در این میان انسان شناسی ارتباط تنگاتنگی با این موضوع دارد.
3- اقناع فطری افراد و پرهیز از رفتارهای دستوری
گفتمان سازی، مثل هر امر اجتماعی دیگر مستلزم دوری از رفتارهای دستوری و کنش­های مبتنی بر اجبار است. نباید تصور کرد که با صدور چند بخشنامه می­توان گفتمان سازی کرد چرا که این پدیده یک فعالیت فرهنگی است.
4- برنامه ریزی منسجم و کار پیوسته
5- توجه به کیفیت به جای کمیت
با توجه به اینکه اکثر فعالیت­های فرهنگی گرفتار نتیجه­گرایی بر اساس «بیلان سالاری و گزارشات آماری» می­گردد، باید به این نکته اشاره کرد که در فرآیند گفتمان سازی باید مأمور به تکلیف باشیم نه نتیجه. به بیان دیگر همیشه فرآیند گفتمان سازی مطابق برنامه از پیش تعیین شده پیش نمی رود، لذا باید مراقبت کرد تا کیفیت فدای کمیت نشود.
6- فرآیند محوری
برای گفتمان سازی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت، نباید تصور شود که این کار در یک مقطع کوتاه و مشخص به اهدافش خواهد رسید؛ زیرا این امر مثل هر پدیده فرهنگی- اجتماعی دیگر زمان­بر است.
7- تبلور یافتن در شیوه زندگی
برای گفتمان­سازی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت باید آرمان­ها و ارزش­های اسلامی و انقلابی تبدیل به روح کلی اقشار مختلف جامعه شود و در شیوه زندگی مردم متبلور گردد که این مهم مستلزم جریان یافتن آن در سراسر مویرگ های حیات اجتماعی است.
8- پرهیز از شتاب­زدگی و بهره­گیری از تجربه­های جدید
9- تبلیغات جریان­ساز و گفتمان­ساز
«گفتمان» یعنی؛ یک مفهوم و یا معرفت که در برهه­ای از زمان در یک جامعه همه­گیر گردد. بر این اساس باید تبلیغاتی صورت پذیرد که اولاً جریان ساز باشند و ثانیاً این تبلیغات فضای خاصی بوجود آورده و گفتمان­سازی کنند. استفاده از ابزار قدرتمند رسانه برای اشاعه فرهنگ اسلامی ايراني و گفتمان سازی آن بیشترین نقش را دارد.
10- استفاده از جوانان
جوانان با راهکارهای تازه­ای که در سر دارند به راحتی می توانند در طراحی مبانی این الگو و بسط گفتمان سازي آن سهیم باشند. دلیل این اتفاق هم در چند نکته خلاصه می شود؛ اول اینکه آن ها آینده این کشور را بدست خواهند گرفت از اين رو انگيزه هاي فراواني دارند، از طرف دیگر جوانان دنیای مدرن کنونی را به خوبی درک کرده اند و می توانند از امکانات موجود در زمینه بهره وری و پیشرفت کشور در تمام ابعاد استفاده نمایند و با جسارت و شجاعت خاص خود به راحتی قادرند از پس بسیاری از مشکلات و فشارها برآیند.
«در گفتمان سازی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت بايد ضمن پرهيز از هرگونه شتاب‌زدگي، تجربه‌هاي جديد و استعدادهاي جوان مورد استفاده قرار گیرد.» (مقام معظم رهبری، 1391)
نقش نخبگان در گفتمان­سازی الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت:
نخبه فردی است که در رشد و تعالی جامعه در عرصه­های علمی، هنری، ادبی، فرهنگی و سیاسی تأثیرگذار بوده و به دو گروه کلّی نخبگان فکری و نخبگان ابزاری تقسیم می شوند نخبگان ابزاری صاحب قدرت سیاسی و اقتصادی هستند و نخبگان فکری افرادی هستند که اندیشه، فکر، روشهای بهینه، تئوری و آینده نگری تولید می کنند و شامل دانشگاهیان، محققان، کارشناسان، خبرگان و هنرمندان هستند که اندیشه و روش رهیافت و راهبرد تولید می کنند.
نخبگان به عنوان اصلی‌ترین نیرو و بازوی فکری، نقش مؤثری را در گفتمان‌سازی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت ایفا می‌کنند. نخبگان هرجامعه در روند توسعه آن نقش كليدي دارند و آن­ها هستند كه با اتكا بر علم و ظرفيت و توانايي علمي خود، منشأ دگرگوني عظيمي در جامعه مي شوند. اما نکته مهم اینجاست که لازمه خواست مردم برای تغییر، آگاهی بخشیدن است؛ یعنی علما و نخبگان هم نقش ابتدایی را برای تغییرات دارند و هم نقش انتهایی را. نخبگان از طريق تصميمات خود، علم، افكار و انديشه­هاي خود باعث نوآوري و توسعه فرهنگي متناسب با شرايط و نياز جامعه مي­گردند. بنابراين نقش دانش در توسعه پايدار، به نخبگان وابسته است. مهمترين نقش نخبگان در این خصوص عبارت است از: شناخت محيط جامعه، شناخت فرد، شناخت امكانات و مقدورات، شناخت فرهنگ ملّي و محلي، آموزش و پژوهش، آرامش اجتماعي، ايجاد تشكل هاي اجتماعي و باور كردن آن­ها، تعامل ميان نخبگان فكري و ابزاري.
 
سرطان پیشرفت:
دغدغه­مندان پیشرفت بیشتر نگران سطوح مدیریتی عالی، نخبگان درجه یک و نظریه­پردازان و نقش آفرینان بالاترین سطح جامعه یعنی پیشگامان پیشرفت هستند. این امر سبب می­شود به نقش سایر ارکان یعنی مسئولین و نخبگان متوسط و نیز کارکنان و عامه نقش­آفرینان بی­اعتنایی شود. مشکل دیگر در همین راستا این است که بسیاری از افراد جامعه نیز گرفتار چنین طرز فکر مخربی هستند. همه می­خواهند مغز باشند، هیچ کس حاضر نیست نقش گردن، اعصاب و یا دست و پای جامعه را ایفا کند. البته به ضرورت تنگی موقعیت­های سطح بالا، افراد در جایگاه­های مختلف توزیع می­شوند اما احساس رضایت ندارند و برای نقش خود ارزش قائل نیستند. به این ترتیب چنان که در بسیاری حوزه­ها دیده می­شود حتی وقتی مشکل مدیریتی چشم­گیری وجود ندارد، کارها به خوبی انجام نمی­شود.
جوانان نیز همه دچار نارضایتی و نگرانی ناشی از سرطان موفقیت و میل به بالاتر و بالاتر رفتن هستند، بی آن که لزوماً میل یا علاقه یا استعداد آن را داشته باشند. بسیاری از افراد «دکتر بد یا متوسط بودن» را به یک معلّم یا کاسب یا کارمند خوب و حتی عالی ترجیح می­دهند. در نهایت به نظر می­رسد برنامه­های کلان کشور، گفتمان­های تربیتی همه چنان بر «پیشگام شدن» در عرصه پیشرفت تمرکز دارد که به فرض تأمین پیشگامانتوانمند، جامعه باز هم دچار مشکل خواهد شد و این بار ضعف جامعه ناشی از فقدان یا بی­کفایتی یا نارضایتی پس­گامان و میان­داران پیشرفت خواهد بود، یعنی گروهی که از جهت کمّی اکثریت جامعه را تشکیل می­دهند و از حیث کیفی، بدون آنان نخبگان قادر به انجام کاری نخواهند بود.
 
الگوریتم تدوین الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت:
1- طراحي نقشه راه الگو 2 – گفتمان سازي علمي 3 – توليد نظريات مبنا 4 – انجام پژوهش ها و طراحي الگو 5 – گفتمان سازي مديريتي 6 – برنامه ريزي براي تحقق الگو 7 – سازماندهي اجرايي براي تحقق الگو در كشور 8 – گفتمان سازي اجتماعي و عمومي 9 – اجراي برنامه ها در ذيل الگو 10 – بازنگري و اصلاح 11 – گفتمان سازي جهاني.
 
نتیجه­گیری:
1- توسعه مطلوب در سند چشم انداز 20ساله به جهت برخورداری از ابعاد اقتصادی، علم و فنّاوری، اجتماعی، سیاسی، دفاعی و امنیتی، فرهنگی و دینی «توسعه­ای همه جانبه و متوازن» و به جهت استفاده بهینه از منابع، حفاظت از محیط زیست و رعایت پایداری محیطی، نوعی «توسعه پایدار» و باتوجه به رویکرد دانایی­محور، «دانش بنیان» است.
2- باعنایت به اینکه توسعه موردنظر از یک سو جامع شاخص­های توسعه انسانی، شامل شاخص­های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حقوق انسانی و آزادی­های مدنی و پایداری محیطی است که مغایرتی با آموزه­های اسلامی ندارد و از سوی دیگر دربردارنده مفاهیمی است که مبتنی بر اصول و ارزش­های اخلاقی و با محوریت دین مبین اسلام است، لذا می­توان آن را «توسعه انسانی دین محور» دانست.
3- «رسوخ این الگو در فکر و جان نخبگان و سپس جوانان و آحاد مردم منوط به گفتمان‌سازی است. باید از طریق گفتمان‌سازی و بهره‌گیری از دیدگاه‌های نخبگان و صاحب‌نظران، و با صبر و حوصله، الگویی فاخر، مستحکم و ارزشمند تدوین شود.» (مقام معظم رهبری، 1391)


 
کلمات کليدی: ایرانی/اسلامی/الگو/اطلاعات روز#
 


 
گرامیداشت رحلت امام خمینی(ره) از سوی شورای خلیفه‌گری ارامنه
مراسم گرامیداشت سالگرد رحلت امام خمینی (ره) از سوی شورای خلیفه‌گری ارامنه روز جمعه سوم خرداد در کلیسای سرکیس مقدس ...
تصاویر/ مترو سواری رییس جمهور در مشهد
خطوط قطار شهری مشهد با حضور رییس جمهور افتتاح شد.
تصاویر/ صعود نساجی مازندران به لیگ برتر
تیم فوتبال نساجی موفق شد با برتری ۶ بر صفر برابر راه آهن به لیگ برتر صعود کند. در جدال خونه به خونه و نساجی، این ...
تصاویر/ دیدار روحانی با اعضای تیم ملی والیبال نشسته
اعضای تیم ملی والیبال نشسته ایران پس از قهرمانی در رقابت های جهانی تبریز با حجت‌الاسلام حسن روحانی رئیس جمهوری ...
اولین تصاویر از محل شهادت ۷ ایرانی در فرودگاه «تی۴»
تصاویر اولیه از محل حمله موشکی روز گذشته به فرودگاه تی۴ که منجر به شهادت ۷ نفر از شهروندان کشورمان شد، منتشر شد....
دهان مردم را نبستند،خرد کرده اند/هر کس غیر از آقا وحید حرف مردم را میزد لهش می کردند!
باید از او پرسید سردار وحید در کرمانشاه چه میزان ی تدبیری و بی کفایتی از دولتمردان دیده است که حاضر می شود خود ...
صوت/ آخرین وصیت شهید حججی به همسرش  
آخرین وصیت‌های شهید مدافع حرم محسن حججی در سوریه به همسرش و علی کوچولو پسر نازنینش را می‌شنوید.
صوت/ بیانات رهبر انقلاب درباره انتخابات 96  
بیانات امروز رهبر معظم انقلاب درباره انتخابات 96 منتشر شد.
صوت/ مداحی محمود کریمی محرم 95  
فایلهای صوتی شب اول محرم الحرام سال1438 هیئت رایة العباس چیذر بانوای حاج محمو د کریمی اماده دریافت است.
تیم ملی والیبال نشسته ایران قهرمان پارالمپیک شد
تیم ملی والیبال نشسته ایران با پیروزی مقابل بوسنی قهرمان رقابت های پارالمپیک ریو شد.